Και πάλι ο μπαμπούλας της αξιολόγησης

Του ΚΩΣΤΑ ΓΑΒΡΟΓΛΟΥ

καθηγητή Ιστορίας των Επιστημών στο Τμήμα Μεθοδολογίας, Ιστορίας και Θεωρίας της Επιστήμης του Πανεπιστημίου Αθηνών

Ακόμη και οι λιγότερο σχετικοί με την Ανώτατη Εκπαίδευση θα πρέπει να συνειδητοποίησαν ότι οι εξαγγελίες για τις “μεταρρυθμίσεις” κινούνται στην ίδια ακριβώς λογική της απεμπόλησης της ευθύνης που (κανονικά πρέπει να) έχει η Πολιτεία έναντι στους πολίτες: την ευθύνη παροχής πανεπιστημιακής εκπαίδευσης. Πολλά μπορούν να λεχθούν για τη μεθόδευση που επιλέγει η συγκεκριμένη κυβέρνηση. Θα επικεντρωθώ σε μία από τις διαστάσεις αυτής της μεθόδευσης. Την πεισματική επίκληση της αξιολόγησης.

Ένα από τα θέματα που κυριαρχεί στις συζητήσεις για τις αλλαγές που προγραμματίζονται στα Πανεπιστήμια είναι ξανά το θέμα της αξιολόγησης. Το είπε ο πρωθυπουργός, το είπε η υπουργός δεν το άφησε από το στόμα του ο ανεκδιήγητος υπουργός Επιστημών της Πορτογαλίας όπως και ο υπουργός Παιδείας της Κύπρου. Κάποια στιγμή θα μιλούσε και ο πρόεδρος του φορέα αξιολόγησης των ελληνικών Πανεπιστημίων κ. Αμούργης, αλλά ή δεν μίλησε ή η ομιλία του δεν προβάλλεται από πουθενά, γιατί θα είχε τεράστιο ενδιαφέρον να διαβάζαμε τι καινούργια και εξωτικά σχήματα θα είχε να μας προτείνει.

Είναι σαφές ότι ο πυρήνας των αντιρρήσεων που έχουν εκφραστεί εναντίον της αξιολόγησης όπως έχει προταθεί από την προηγούμενη αλλά και την παρούσα κυβέρνηση δεν έχει πείσει πολλούς στην κοινωνία. Μάλιστα, οι περισσότεροι θεωρούν ότι οι αντιρρήσεις είναι εκ του πονηρού, και πως τις προβάλλουν ορισμένοι πανεπιστημιακοί για να μην αξιολογηθούν. Εξ’άλλου γιατί να θέλουν να αξιολογηθούν οι τεμπέληδες και διαπλεκόμενοι πανεπιστημιακοί; Σίγουρα υπάρχουν τέτοιοι και οι οποίοι με κανέναν τρόπο δεν θέλουν να αξιολογηθούν. Τυγχάνει, όμως, να διαφωνούν με μια τέτοια πρόταση αξιολόγησης και πολλοί που δεν έχουν τίποτα να φοβηθούν. Για αυτούς, βέβαια, και τον προβληματισμό τους δεν νοιάζεται ούτε η κοινωνία ούτε και η κυβέρνηση.

Ας δούμε, λοιπόν, κάποιες από τις πολλές διαστάσεις αυτού του προβλήματος.

Έτσι όπως προβλέπεται η εφαρμογή της διαδικασίας αξιολόγησης, είναι απολύτως σαφές ότι δεν αξιολογεί τίποτα απολύτως. Δεν είναι δυνατό να πιστεύουν οι «αρμόδιοι» ότι όλα αυτά τα γραφειοκρατικά ερωτηματολόγια και ο τρόπος επεξεργασίας των στοιχείων, είναι δυνατό να επιτελούν ένα έργο αξιολόγησης. Ακόμη και οι πρώτοι διδάξαντες, οι εγγλέζοι, έχουν εγκαταλείψει ένα τέτοιο μοντέλο αξιολόγησης. Αφού, λοιπόν, αποκλείεται να είναι πεισμένοι για την αποτελεσματικότητα ακόμη και όσοι προωθούν αυτές τις διεργασίες τους, τότε γιατί επιμένουν;

Η επιμονή στην αξιολόγηση, γίνεται για δύο λόγους. Πρώτον γιατί “στριμώχνει” το πανεπιστήμιο στα μάτια της κοινωνίας αφού το έχουν ήδη εξευτελίσει οι διαδοχικές κυβερνήσεις και τα παπαγαλάκια τους. Δεύτερον, και σημαντικότερο, επειδή ο συγκεκριμένος τρόπος αξιολόγησης μετατρέπει τα πάντα σε αριθμούς. Αυτό είναι το καίριο σημείο. Στην κυρίαρχη κουλτούρα οι αριθμοί περιβάλλονται με κύρος και μπορούν να χρησιμοποιηθούν με απεριόριστη αυθαιρεσία. Με άλλα λόγια, η εκάστοτε εξουσία χρησιμοποιεί τους αριθμούς κατά το δοκούν, και επειδή οι αριθμοί αποτυπώνουν “αντικειμενικά” τα πράγματα, όποιος ελέγχει την χρήση τους αποκτά κύρος. Και, ταυτοχρόνως, η αυθαίρετη χρήση τους κατασκευάζει τις αλήθειες που βολεύουν την εκάστοτε εξουσία. Η απύθμενη αριθμολαγνεία που χαρακτηρίζει τις εκθέσεις αξιολόγησης ακυρώνει, ουσιαστικά, αυτήν καθαυτή την έννοια της πανεπιστημιακής λειτουργίας. Γιατί σχεδόν τίποτα που γίνεται στα πανεπιστήμια δεν μπορεί να εκφραστεί με αριθμούς. Και για αυτόν ακριβώς τον λόγο, σχεδόν όλα όσα ζητάνε στις αξιολογήσεις, είναι αριθμοί.

Γιατί, όμως, τέτοια λύσσα; Υποθέτω ότι οι ανακατατάξεις εξουσιών που γίνονται τα τελευταία χρόνια και αφορούν τη διαχείριση της γνώσης, οδηγεί στην υπόθεση ότι όποιοι ελέγχουν το εργαλείο της αξιολόγησης ελέγχουν και τα πανεπιστήμια. Διεθνώς όλοι υποκλίνονται στη λίστα της Σανγκάης και όσοι τη διαχειρίζονται έχουν αποκτήσει τεράστια εξουσία πάνω στα πανεπιστήμια -και ας υπάρχουν τεκμηριωμένες κριτικές από τεχνοκράτες για τον τρόπο που συντάσσεται η λίστα αυτή. Και δεν ισχύει μόνο για τα πανεπιστήμια αυτή η κατάσταση.

Ποιος θα φανταζόταν κάποια χρόνια πριν ότι οι “οίκοι αξιολόγησης” θα είχαν τη δύναμη που έχουν σήμερα στη χάραξη πολιτικής σε διάφορες χώρες; Ακόμη και διεθνείς οργανισμοί έχουν εκφράσει αντιρρήσεις για τον τρόπο λειτουργίας τους, τίποτα, όμως, δεν φαίνεται να εμποδίζει την περαιτέρω ενίσχυση της δύναμης των οίκων αξιολόγησης. Το «παράδοξο» μάλιστα είναι ότι δεν επηρέασε καθόλου την πορεία τους το γεγονός ότι μονίμως έπεφταν έξω στις όποιες εκτιμήσεις και προβλέψεις τους. Τελικά, βέβαια, δεν είναι καθόλου παράδοξη η πορεία τους, αφού οι λογής εξουσίες εδραιώνονται όχι με το κατά πόσο είναι αληθινά αυτά που λένε, αλλά με το ιδεολόγημα της αντικειμενικότητας: Να φαίνεται ότι αυτό που προβάλλει είναι αντικειμενικό. Και αυτό το εξασφαλίζουν οι αριθμοί, οι όλο και περισσότεροι αριθμοί, και το πλήθος των δεικτών. Το ίδιο δεν γίνεται και με τις εταιρείες που “μετράνε” την ακροαματικότητα ραδιοσταθμών και τηλεθέαση; Έχει αναλογιστεί κανείς την απίστευτη εξουσία που ασκούν αυτές οι εταιρείες με βάση τις «αντικειμενικές» μετρήσεις;

Η διάλυση που θα επιφέρουν οι ρυθμίσεις στα πανεπιστήμια θα είναι πρωτοφανής. Οι προσωπικές φιλοδοξίες και διαπλοκές θα γίνουν κυρίαρχες. Το ισχύον καθεστώς έχει αναμφισβήτητα πολλά κενά και πολλές δυσλειτουργίες. Έχει, όμως, εξασφαλίσει σημαντικότατες συλλογικές διεργασίες, μοναδικές για τα Πανεπιστήμια στην Ευρώπη και στις ΗΠΑ, και οι οποίες συνολικά έχουν συμβάλλει στην αναβάθμιση του πανεπιστημίου.

Είναι σαφές ότι τις θεσμοθετημένες συλλογικές διαδικασίες δεν τις υπερασπιστήκαμε όσο θα έπρεπε. Οι φοιτητές τις αγνόησαν, αρκετοί αριστεροί θεώρησαν ότι είναι ένα άλλοθι του συστήματος, και πολλοί τις εκμεταλλεύτηκαν προς ίδιον όφελος.

Μην θεωρηθεί ότι προσπαθώ να επιχειρηματολογήσω ότι όλα είναι μια χαρά στο ελληνικό Πανεπιστήμιο. Αλλά δεν είναι και όλα για πέταμα. Μπορεί κάποιος (καλοπροαίρετα, ενδεχομένως) να αντιπαραθέσει δέκα κακά για κάθε καλό που γίνεται. Μπορώ να διαβεβαιώσω, ότι μπορεί να γίνει και το αντίστροφο: για κάθε κακό να αναφερθούν και δέκα καλά. Άρα, δεν είναι η λογική της ζυγαριάς που θα μας οδηγήσει στην όποια διέξοδο, αφού μόνο μέσα από την κατανόηση των αντιφάσεων του ελληνικού Πανεπιστημίου και της συνύπαρξης όλων των λειτουργιών του, θα ήταν δυνατό να δημιουργήσουμε μία δυναμική υπέρβασης της κρίσης του.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s